„Głodna jak wiejski pies i z głową pełną” w Rodríguez Foundation

Głód to określenie stanu organizmu wynikającego z niedoboru pożywienia. Metaforycznie może oznaczać także dotkliwy brak lub potrzebę. Czego brakowało Teresie Pągowskiej, gdy w liście do Wojciecha Fangora pisała:

“[…] Miałam już przygotowanych 12 płócien, miałam uczucie, że nie pamiętam jak trzyma się pędzel, że nic nie wiem jak się to robi i pełna tego nie wiem, gwałtownie ruszyłam do ataku. Oczywiście głodna jak wiejski pies i z głową pełną snów, zapachów, pomysłów, marzeń. I wszystko okazało się możliwe”¹¹ List Teresy Pągowskiej i Henryka Tomaszewskiego do Wojciecha Fangora, 09.02.1995, © Archiwum Wojciecha Fangora / FANGOR Foundation. Dzięki uprzejmości Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. ↩︎?

Kuratorki odczytują słowa Pągowskiej z jednej strony jako wyraz wielkiej woli tworzenia. Z drugiej – jako wyznanie kobiety zmęczonej codziennymi obowiązkami domowymi. Dzieli się z mężem codziennymi sprawunkami, a znajomych, jak pisze, “lekko rusza do pomagania jej w najcięższych zakupach”. Zdaje się, że nieco wstydzi się proszenia o pomoc. Zamierza jednak twórczo spożytkować uzyskany czas. Jest złakniona tworzenia, które w tamtym okresie musiała odstawić na bok. Wreszcie może poświęcić się malarstwu. Z jej płócien emanuje zarówno wyciszenie, jak i energia. Maluje akty, które zrywają z tradycją przedstawiania kobiecej nagości, odkrywając ciało jako masę o nie do końca zdefiniowanym miejscu i czasie.

„Głodna jak wiejski pies i z głową pełną” Pracowni Kuratorstwa 2025, Rodríguez Foundation, widok wystawy, fot. Marek Świtek

„Głodna jak wiejski pies i z głową pełną” Pracowni Kuratorstwa 2025, Rodríguez Foundation, widok wystawy, fot. Marek Świtek

„Głodna jak wiejski pies i z głową pełną” Pracowni Kuratorstwa 2025, Rodríguez Foundation, widok wystawy, fot. Marek Świtek

Wśród artystów granica pomiędzy działalnością zarobkową, twórczością a wypoczynkiem jest zatarta. Część z nich łączy aktywność – czy to zawodową, czy domową – z tworzeniem. Z podobnymi trudnościami mierzy się każdy z nas. W świecie, w którym praca i produktywność należą do najważniejszych wartości, coraz rzadziej mamy czas, siłę albo wewnętrzne przyzwolenie na to, by po prostu odpoczywać. Jesteśmy poddawani procesom zwiększającym naszą efektywność niemal jak bydło, od którego oczekuje się zarówno posłuszeństwa, jak i przydatności.

Martyna Miller wprost porównuje się do krowy “poddawanej inseminacjom, oczekiwaniom zwiększania wydajności, jej podległości, sprawczości i przyjemności”. Wyzysk i przemoc ścierają się z potrzebą odpoczynku organizmu. Wieloznaczna symbolika bydła ujawnia się także w języku. Cielęce oczy oznaczają zaspane, ufne spojrzenie. Z drugiej strony, haruje się jak wół.

Gdy po całym dniu pracy wreszcie zbieramy się do snu, przypominamy sobie, że odpoczynek wcale nie jest łatwy. Dogłębna, skuteczna regeneracja może wydawać się niemożliwa. Nawet leżąc w łóżku, przetwarzamy swoje emocje i myśli. Dzielimy włos na czworo, rozpamiętując. Tak naprawdę tu i teraz jesteśmy bardzo rzadko. Być może łatwiej jest nam osiągnąć ten stan we śnie niż na jawie?

„Głodna jak wiejski pies i z głową pełną” Pracowni Kuratorstwa 2025, Rodríguez Foundation, widok wystawy, fot. Marek Świtek

W 1991 roku Izabella Gustowska napisała: “Dlaczego osaczają mnie dziesiątki śniących swoje sny dziewczynek, młodych, starszych i bardzo starych kobiet? Dziesiątki snów śnionych przez wiele osób w tym samym czasie. Postaci otulonych w białe prześcieradła i nagie ciała z letnich nocy, zapisane na czarnych szkłach, zatopione w szklanych taflach. Nieodgadnione – tak jak to wszystko, co jeszcze przede mną”.

Jak sama przyznaje, owym nieodgadnionym okazało się nadciągające odejście jej najbliższej osoby. Dla Gustowskiej śmierć zdaje się być ostateczną formą snu. Być może jedyną, która na zawsze oddziela nas od rytmu wiecznie pędzącego czasu. W jej wizjach sen nie jest do końca bezpiecznym miejscem odpoczynku. Mierzymy się w nim z podświadomymi pragnieniami, erotyką i strachem przed ostatecznym.

„Głodna jak wiejski pies i z głową pełną” Pracowni Kuratorstwa 2025, Rodríguez Foundation, widok wystawy, fot. Marek Świtek

Jedną z nawiedzających Gustowską kobiet jest przedstawiona we Śnie Krystyny Krystyna Piotrowska. Seria trzech prac przedstawia przyjaciółkę artystki w niemalże identycznym ułożeniu. Niuanse ruchu przypominają wiercenie się. Artystka subtelnie bada jej obnażone ciało, portretując tajemniczą, psychologiczną, nieco seksualną naturę snu.

Praca Marty Bielskiej również przedstawia zaspaną artystkę. Jest to wizerunek wybudzonej po operacji serca Haliny Poświatowskiej. Bezradność człowieka we śnie staje się analogiczna do jego bezradności w obliczu choroby. Artystka zauważa, że po operacji na twarzy poetki wreszcie pojawia się spokój. Nie jest to jedyna postać przywołana przez Bielską. Sięga także po wizerunki innych twórczyń: Franceski Woodman, Aino Kannisto, Susan Sontag i Elin Danielson-Gambogi. Artystka zauważa w ich leżących pozach nie tylko moment wytchnienia, ale także ukryty w nim opór. Sama Bielska podkreśla: “Leżenie to nie lenistwo, ja teraz leżę i myślę, o czym jest moja praca o leżeniu. Odpoczynek to nie lenistwo, tylko dbanie o siebie”.

„Głodna jak wiejski pies i z głową pełną” Pracowni Kuratorstwa 2025, Rodríguez Foundation, widok wystawy, fot. Marek Świtek

„Głodna jak wiejski pies i z głową pełną” Pracowni Kuratorstwa 2025, Rodríguez Foundation, widok wystawy, fot. Marek Świtek

Od trzynastu kobiet uwiecznionych w filmie Izabelli Gustowskiej uczymy się różnych strategii odpoczynku²² Są to: Annelise Bianchini, Telma Bernardo, Sofia Lund, Sari Caine, Naomi Bell, Meredith A. Watson, Ciara Griffin, Kate Tenetko, Danielle Brewer, Chantez Carter, Abigail Classey, Izabella Gustowska i Clarise Jensen. ↩︎. Na charakterystycznej różowej pościeli, relaksują się na różne sposoby: poprzez grę na instrumentach, śpiew, modlitwę, medytację czy taniec. Łóżko nie jest tylko miejscem snu. Powinno być także bezpieczną strefą, a może nawet miejscem inspiracji.

Zaczynając od głosu nieśmiało proszącej bliskich o pomoc Pągowskiej i jej leżących aktów, dochodzimy do emancypacji odpoczynku w Słonecznym poranku Gustowskiej. Zmęczenie dotyka każdego: artystów, kuratorów i widzów. Mamy nadzieję, że wystawa Głodna jak wiejski pies i z głową pełną może stać się miejscem wytchnienia. Proponujemy alternatywny sposób przebywania w przestrzeni sztuki. W galerii powstało wspólne legowisko. Prace można oglądać stojąc, siedząc lub leżąc. We śnie lub na jawie. Łamiąc klasyczny schemat zwiedzania, proponujemy przestrzeń nastawioną na spełnianie potrzeby regeneracji, gdzie galeria staje się miejscem celebracji odpoczynku.