„Unruhe” w OP ENHEIM

Punktem odniesienia dla wystawy Unruhe jest film Metropolis Fritza Langa, którego modernistyczna wizja przyszłości w momencie premiery była projekcją lęków XX wieku. Lang umiejscowił akcję swojego filmu w roku 2026, przedstawiając świat całkowicie podporządkowany mechanizacji, hierarchiom pracy, władzy i radykalnej alienacji jednostki. Dziś, gdy ta data przestała być futurystycznym horyzontem, reżyserska fantazja niemego filmu powraca jako punkt odniesienia do rzeczywistych i teraźniejszych doświadczeń.

Wystawa konfrontuje Metropolis z uczuciem niepokoju, który nie jest już projekcją nadchodzącego kryzysu ani wyobrażonym konstruktem ostrzegawczym, lecz doświadczeniem realnie wpisanym w codzienne funkcjonowanie jednostek i zbiorowości. Jest stanem egzystencjalnym, który nie pojawia się punktowo, lecz rozciąga się w czasie, stając się tłem dla myślenia, działania i odczuwania. Tytułowe Unruhe, niemieckie określenie braku spokoju, nie-odpoczynku, permanentnego wytrącenia z równowagi, nie opisuje chwilowego napięcia ani emocjonalnej reakcji. To opowieść o kondycji czasów, w których przyszło nam żyć. Odnosi się do rzeczywistości, w której moment wytchnienia staje się trudno osiągalny, a stan czujności i napięcia okazuje się być normą. Unruhe jest w tym rozumieniu doświadczeniem życia w rytmie przyspieszenia i tyranii możliwości. Nieprzypadkowo w obrębie tej narracji pojawia się również niemieckie słowo Unruh, oznaczające koło balansowe regulujące bieg czasu w zegarze. Jego ruch nigdy nie ustaje, co wybija rytm wystawy składającej się z powtarzanych zabiegów artystycznych czerpiących z niepokojących struktur, naturalnych surowców i symbolicznie uchwyconych rytuałów.

Ciało ludzkie jak i ciała prezentowanych na wystawie prac, funkcjonują tu jako medium, które manifestują ślady Unruhe – lęk, zmęczenie, traumę. Wystawa rozpoczyna się od tej cielesnej perspektywy, traktując ją jako refleksję o relacji między czasem, systemami a ludzką wrażliwością. Prezentowane obrazy i obiekty odwołują się do futurystycznej wizji, lecz zamiast dosłownych cytatów z filmu, niepokój pozostaje obecny w wystawowej ekspozycji składającej się z prac autorstwa trzech artystycznych indywiduów. Każda tkanina, fałda, zagięcie materiału, ornament czy rzeźbiarska wypukłość tworzy przestrzeń pełną ludowych wierzeń, osobistych doświadczeń i inspiracji czerpiących z natury na różne sposoby.

Widok wystawy „Unruhe”, Aliaksandr Danilkin, „Słomiany pająk”, 2026, OP ENHEIM, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy „Unruhe”, Aliaksandr Danilkin, „Lalka”, 2024 OP ENHEIM, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy „Unruhe”, Krzyś Bykowski, „Traces of Dissolution”, 2026, OP ENHEIM, fot. Alicja Kielan (2)

Widok wystawy „Unruhe”, OP ENHEIM, fot. Alicja Kielan

Instalacja Izy Michniowskiej w pierwszym pokoju wprowadza temat cielesności i choroby. Dwa haftowane tamborki, połączone czerwoną nicią, budują pionową oś napięcia rozpiętą pomiędzy podłogą a sufitem. Nić nie jest tu wyłącznie gestem łączenia, lecz także znakiem przepływu, krwioobiegu i przemocy wpisanej w żywą materię. Praca odwołuje się do indywidualnego doświadczenia artystki, jak i do uniwersalnego języka biologii, w którym ciało staje się archiwum traum.

W kolejnej przestrzeni narracja zostaje pogłębiona i zaostrzona. Pojawiają się artefakty rozprawiające się z przeszłością zaproszonych do wystawy artystów. Mniejszy tamborek Michniowskiej nosi ślad rzeczywistego uszkodzenia: materiał został przecięty, zraniony, a powstała szczelina zdaje się stopniowo zabliźniać. Rana nie znika, lecz przechodzi w fazę gojenia. W kontraście do tej pracy pojawia się malarstwo Krzysia Bykowskiego. Jego abstrakcyjne płótna odnoszą się do architektury, procesów erozji, niszczenia i powolnego odradzania. Naturalnie barwione materiały, zacieki i rozmyte granice przypominają ślady rozpadu miejskich murów tracących swoją stabilność i spójność. Materia wychodzi poza ramy, przestaje być podporządkowana konstrukcji, tak jakby architektura systemów społecznych i politycznych zaczynała rozpadać się pod własnym ciężarem. Uczucie napięcia zostaje dodatkowo wzmocnione przez drewnianą konstrukcję płócien, która wymusza stałe naprężenie naciągniętego lnu, sprawiając wrażenie, że materiał może rozerwać się w każdej chwili.

Widok wystawy „Unruhe”, Iza Michniowska, „Układ prywatny”, 2026, OP ENHEIM, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy „Unruhe”, Aliaksandr Danilkin, „Słomiany pająk”, 2026, OP ENHEIM, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy „Unruhe”, Iza Michniowska, „Układ prywatny”, 2026, OP ENHEIM, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy „Unruhe”, Aliaksandr Danilkin, „Bocian”, 2026, OP ENHEIM, fot. Alicja Kielan

W tej samej przestrzeni znajdują się obiekty Aliaksandra Danilkina, artysty sięgającego do motywów białoruskiej sztuki ludowej oraz historii przemocy wpisanej w krajobraz tego kraju. Artysta odwołuje się do historii swojej ojczyzny, a dokładniej aktu podpalenia czyjegoś domu w ramach zemsty, nazywanego aktem „czerwonego koguta”. W czasie II wojny światowej radzieccy dowódcy nagminnie palili domy mieszkańców Białorusi, aby nic nie trafiło w ręce Niemców, nie bacząc na to, że w tych budynkach wciąż żyli ludzie. Te trudne doświadczenia w bezpośredni sposób odnoszą się do reżimu i systemowego okrucieństwa. Obok pojawiają się rzeźby artysty lepione z chleba – materiału kruchego i organicznego, symbolu życia.

Trzecie pomieszczenie rozwija powtarzający się dialog między pracami Michniowskiej i Bykowskiego, podejmując refleksję nad ranami zadawanymi zarówno ciału, jak i obrazom. W przestrzeni pojawiają się wielkoformatowe, ręcznie barwione płótna w naturalnych odcieniach, odwołujące się do ludowej wiedzy o roślinach czy naturalnych procesów farbowania tkanin. U Bykowskiego materia pozostaje w stanie permanentnego napięcia ze względu na drewnianą konstrukcję blejtramu, artysta inspiruje się techniką sączenia i ściekania barwników, i odnosi się bezpośrednio do mechanizmów upływającego czasu. U Michniowskiej z kolei pojawiają się realnie uformowane granice i drapowania, ponownie przywodzące na myśl granice i ich umowność. W tej przestrzeni umiejscowiony zostaje również totemiczny obiekt Danilkina: naturalny konar połączony z ceramicznymi formami przypominającymi płomienie. Rzeźba z założenia ma charakteryzować nietrwałość i przywoływać czasy starożytne, kiedy to magia stanowiła dla człowieka źródło sensu i ochrony przed złymi mocami.

Widok wystawy „Unruhe”, Krzyś Bykowski, „Traces of Dissolution”, 2026, OP ENHEIM, fot. Alicja Kielan

Widok wystawy „Unruhe”, (od prawej) Iza Michniowska, Ciało nie chciało I, 2020, Krzyś Bykowski, „Study of Urban Decay”, 2025, OP ENHEIM, fot. Alicja Kielan

Ostatnie pomieszczenie przybiera niemal rytualny charakter. Centralnym punktem jest druga z cyklu totemicznych rzeźb Danilkina, której towarzyszy zawieszony pod sufitem obiekt Krzysia Bykowskiego wykonany z ręcznie barwionych tkanin. Obie formy funkcjonują jak współczesne znaki ochronne. Nie oferują stabilności ani ukojenia, lecz proponują tymczasowe schronienie, kryjówkę przed Unruhe.

Wielkoformatowy słomiany pająk autorstwa Danilkina zostaje wpisany w strukturę wystawy jako obiekt zawieszony w architekturze – widoczny z różnych perspektyw i wprowadzający subtelne napięcie (Unruh) w kompozycję przestrzeni. W tradycjach ludowych Europy Środkowo-Wschodniej pająki nie były obiektami trwałymi. Tworzono je na określony czas, po czym palono lub rozbierano, by domknąć cykl. Akt spalenia miał wymiar oczyszczający: ogień uwalniał nagromadzony niepokój, choroby i złe energie, które pająk zbierał przez miesiące wiszenia nad stołem. W kontekście wystawy pająk staje się figurą współczesności gromadzącej Unruhe. Pająk nie jest jednak jeszcze gotowy na spalenie, gdyż świat, w którym przyszło nam funkcjonować, wciąż potrzebuje konstruowania struktur ochronnych, nawet jeśli wymagają one nieustannego odbudowywania.

Paulina Brelińska-Garsztka