„Ukorzenianie” Pawła Matyszewskiego w Galerii Bielskiej BWA

Sobota, 15 kwietnia, 1989 roku

Mój ogród to pomnik, każdy klomb i cyferblat to węzeł prawdziwej miłości – obsadzony lawendą, kocanką i santoliną. Santolina pod władzą Merkurego opiera się truciźnie, rozkładowi i leczy ukąszenia jadowitych zwierząt. Natomiast gałązka lawendy trzymana w ręku albo położona pod poduszką, pozwala na zobaczenie duchów, na podróż do świata umarłych¹¹ Derek Jerman, Współczesna natura, przeł. Paweł Świerczek, Kraków 2023, s. 91. ↩︎.

Tytuł Ukorzenianie odnosi się do praktyki artystycznej i ogrodniczej Pawła Matyszewskiego. Wystawa przyjmuje formę pokrywających się sekwencji o różnych porządkach trwania: efemeryczności samej ekspozycji oraz cyklu słonecznego. W obliczu przejścia ze stanu zimowego uśpienia do fazy przebudzenia artysta osadza swoją rzeźbę w ekosystemie ogrodu galerii, w sąsiedztwie miłorzębu z XIX wieku wyhodowanego z nasion o azjatyckiej proweniencji. Topograficzna narracja wystawy opowiada o źródłach praktyki artystycznej Pawła Matyszewskiego, której rozwój zaczyna się na Podlasiu, we wsi Łękobudy – w ogrodzie artysty prowadzącym w samo serce Puszczy Knyszyńskiej. Ogród stanowi dla Matyszewskiego pracownię, w której łączą się dwa porządki czasu: ludzki i pozaludzki. Artysta podporządkowuje swoją codzienność obecności roślin poprzez sadzenie, podlewanie, pielęgnowanie, obserwację i reagowanie. Każdy gest nabiera znaczenia w rytmie pracy z tym, co kruche, powolne, wymagające łagodności i uważności. Łękobudy nie funkcjonują tu jedynie jako tło czy kontekst geograficzny, lecz jako układ relacji łączący procesy naturalne i historyczne. W twórczości Matyszewskiego bliskość z przyrodą graniczy z niepokojem o jej przyszłość i wizją stopniowej ruiny ekosystemów.

Paweł Matyszewski, „Ukorzenianie”, widok wystawy, fot. Adam Gut

Paweł Matyszewski, „Ukorzenianie”, widok wystawy, fot. Adam Gut

Paweł Matyszewski, „Ukorzenianie”, widok wystawy, fot. Adam Gut

Paweł Matyszewski, „Ukorzenianie”, widok wystawy, fot. Adam Gut

Nasilające się napięcia geopolityczne, eksploatacyjny stosunek do zasobów naturalnych oraz konflikty zbrojne znajdują odzwierciedlenie w najnowszych realizacjach rzeźbiarskich artysty. W cyklu rzeźb Organizmy na chwilę wykorzystuje on stosy z opalonych gałęzi, które funkcjonują jako nośnik pamięci po karczowaniu krajobrazu, czyli usuwaniu systemów korzeniowych. Węgliście czarne cokoły zwieńczone są ceramicznymi formami organicznymi: rozłożystymi kwiatami, grzybami o waginalnej strukturze i fallusoidalnych kształtach. W rzeźbach Matyszewskiego warzywa i owoce w przewrotny sposób przywodzą na myśl militarne pociski, sugerując uwikłanie natury w biopolitykę. Nie tylko przemoc, ale również przyjemność wpisana jest w mechanizmy władzy. Phallus impudicus to łacińska nazwa sromotnika bezwstydnego znanego z intensywnego zapachu wabiącego owady. Bezwstydnik – grzyb o jednoznacznie fallicznym kształcie – poprzez strategię opartą na imitacji rozkładu materii organicznej, pokazuje, że erotyka w świecie biologicznym bywa prowokacyjna²² Yasmine Ostendorf-Rodríguez, How to escape categorization? Thinking and being non-binary, [w:] Let’s Become Fungal! Mycelium Teachings and the Arts, Amsterdam 2023, s. 168-182. ↩︎. Tymczasem subwersja, czyli podważenie zastanych porządków, w twórczości Matyszewskiego staje się odwróceniem klasycznego symbolu fallicznego. Artysta radykalnie neguje dyscyplinowanie natury w cyklu rzeźb ceramicznych zatytułowanym Fuzja, ujawniając, że fantazja i pożądanie są wyłącznie domeną ludzi. W świecie przyrody spotkanie kompatybilnych grzybów prowadzi do połączenia ich grzybni (mycelium) w jedno ciało, inicjując reprodukcję płciową, po której funkcjonują one jako jeden organizm. Rozmnażanie bezpłciowe u grzybów polega na produkcji zarodników bez udziału fuzji genetycznej. Zarodniki rozwijają się następnie w nowe grzybnie identyczne genetycznie z organizmem macierzystym. Mutacja i zmienność w twórczości artysty nie są zagrożeniem, lecz otwierają przestrzeń spekulacji nad różnorodnością możliwą w biosferze. Zmysłowa poetyka floralno-humanoidalna przejawia się również w nazwach cykli rozwijanych od lat, takich jak Refleksje przyrodnicze, Kompozycje biologiczne, Hałdy, Łaty, czy Kolekcja, które proponują zgodę na alternatywne estetyki.

Paweł Matyszewski, „Ukorzenianie”, widok wystawy, fot. Adam Gut

Paweł Matyszewski, „Ukorzenianie”, widok wystawy, fot. Adam Gut

W latach 90. XX wieku, pod koniec swojego życia, Derek Jarman, reżyser filmów takich jak W cieniu słońca (In the Shadow of the Sun) oraz Ogród(The Garden), opisywał w dziennikach cykl życia ogrodu usytuowanego na żwirowej pustyni, w bezpośrednim sąsiedztwie elektrowni atomowej. W 1991 roku zanotował: „Ogród stał się kalką dla mojego szkicownika i gdyby los pokierował mną inaczej, jestem pewien, że zamiast entuzjastą amatorem, byłbym zawodowym ogrodnikiem”. Zapis ogrodniczego doświadczenia Jarmana ma charakter zarówno dokumentalny, jak i intymny. Poza szczegółowymi opisami przepływu wiatru, letnich susz i pożarów, jego dzienniki zawierają także osobiste wspomnienia życia społecznego lat 80. XX wieku. To szczególny moment w historii nienormatywnej męskości wyznaczający początek agresywnie rozwijających się narracji stygmatyzujących, podziału przestrzeni publicznej, tworzenia stref wykluczenia oraz dehumanizowania męskich mniejszości w obliczu rozprzestrzeniającego się, zagrażającego wirusa.

Radykalna wyobraźnia artystyczna, umożliwiająca dostrzeżenie tego, co z perspektywy antropocentrycznej niewidoczne, łączy się z narracjami mykologicznymi. Te zaś korzystają między innymi z koncepcji międzygatunkowej pamięci kolektywnej, która podziemne, nierzadko wykluczone opowieści traktuje jako znaczące narzędzie oporu wobec normatywnych interpretacji historii ludzkich i nieludzkich. Mycelium nie posiada struktury męskiej ani żeńskiej, funkcjonuje poza binarnością, jest anarchiczne i elastyczne. Ponadto sieci grzybni łączą rośliny, podtrzymują glebę i leczą zranione korzenie. Metafora kompostu ujmuje wiedzę jako proces rozpadu i przekształceń, z których powstają nowe formy (composting knowledge). Nie dążą one do akumulacji wiedzy, lecz do rozkładu starych paradygmatów i tworzenia podłoża dla nowych idei.

Paweł Matyszewski, „Ukorzenianie”, widok wystawy, fot. Adam Gut

Paweł Matyszewski, „Ukorzenianie”, widok wystawy, fot. Adam Gut

Paweł Matyszewski, „Ukorzenianie”, widok wystawy, fot. Adam Gut

Paweł Matyszewski, „Ukorzenianie”, widok wystawy, fot. Adam Gut

Timothy Morton, autor Mrocznej ekologii, wprowadza z kolei kategorię dziwności (strangeness), która burzy spójny obraz rzeczywistości, przerastający oczekiwania oraz wymykający się dostępnym schematom poznawczym³³ Timothy Morton, Mroczna ekologia. Ku logice przyszłego współistnienia, przeł. Anna Barcz, Warszawa, 2023. ↩︎. Badacz zaprasza tym samym do nowych, nieszablonowych i spekulatywnych sposobów mówienia i praktykowania relacji z roślinami, ziemią i ekosystemami. Sztuka Pawła Matyszewskiego ćwiczy ludzki aparat poznawczy, oswaja nieznane i zachęca do zgody na zdziwienie. Artysta proponuje spojrzenie na twórczość jako praktykę osadzoną także w alternatywnych temporalnościach. Ukorzenianie staje się opowieścią o rezyliencji, intymnym życiu roślin i innych organizmów oraz o gestach zaufania, które pozwalają wzrastać, wiązać się ze sobą i trwać.

Paulina Darłak