„Ciężar ocalenia. Artyści po Auschwitz” w Muzeum Śląskim w Katowicach

Literatura i sztuka obozowa oraz świadectwa poobozowe byłych więźniów obozów koncentracyjnych są szczególnym przykładem zapisu traumy zniewolenia i terroru II wojny światowej. Stanowią również dowód na znaczenie sztuki w poszukiwaniu uzdrowienia ze skutków doświadczenia obejmującego doznania fizyczne i psychologiczne, równocześnie zindywidualizowanego i pokoleniowego, nie znajdującego żadnego punktu odniesienia, niemożliwego do ostatecznego zdefiniowania. Przykłady twórczości byłych więźniów świadczą o wieloletnich próbach ujęcia powracających wspomnień w adekwatną formę graficzną czy werbalną. Autorzy podejmowali ten trud z poczucia odpowiedzialności za podtrzymywanie pamięci o ofiarach nazistowskiego systemu wyniszczania wrogów III Rzeszy, przekazanie jej kolejnym pokoleniom, ale również z potrzeby odnalezienia sensu własnego cierpienia.

Widok wystawy „Ciężar ocalenia. Artyści po Auschwitz”, Muzeum Śląskie w Katowicach, fot. Aleksander Bartecki

Na pierwszym planie dzieła Józefa Szajny: „Autoportret niebieski”, 1987, depozyt Muzeum Śląskiego w Katowicach oraz „Autoportret”, dlugopis, papier, depozyt Muzeum Śląskiego w Katowicach; Marian Kołodziej, „Autoportret”, 1945, ołówek, papier, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, fot. Aleksander Bartecki

Motywem przewodnim wystawy Ciężar ocalenia jest zapis literacki i plastyczny wspomnień o doświadczeniu przekraczającym możliwości ludzkiego organizmu. Centrum uwagi stanowią tu narracje pamięci emocjonalnej, najsilniej utrwalonej w ciele, związanej z doznaniami zmysłowymi. Za sensorycznym kluczem doboru obiektów podążają wywiedzione z tematyki dzieł narzędzia akustyczne, zapachowe, wizualne i dotykowe. Pierwsza część ekspozycji poświęcona jest definicji narratora prezentowanej twórczości. Cechą szczególną literatury obozowej jest narracja pierwszoosobowa rozszczepiona na epizody w liczbie pojedynczej, z dominującym „ja”, oraz obszerne fragmenty opisujące bohatera zbiorowego, „my”. Zagadnienie to odzwierciedla na wystawie pomieszczenie płynnie przechodzące od autoportretów i prywatnej korespondencji z obozów koncentracyjnych do masowo tworzonych portretów zbiorowych i „mrowisk” ludzkich. Temat tożsamości i braku intymności zamyka przestrzeń poświęcona karnej izolacji więźnia oraz jego percepcji własnego ciała. Kolejne części prowadzą przez pamięć o dźwiękach otoczenia i muzyki obozowej, o wrażeniach kinetycznych związanych z kontaktem ciała z narzędziami pracy, przedmiotami codziennego użytku, infrastrukturą lagru, indywidualnym doświadczeniu głodu, choroby i warunków atmosferycznych. Centralne miejsce na ekspozycji zajmują, pojawiające się powszechnie w opisach i malarstwie byłych więźniów, bodźce wizualne, pejzaże łączone metaforycznie z niewolą i tęsknotą za pięknem. Dzieła sztuki i fragmenty literackie dopełnione są obiektami historycznymi (ubiór więźnia, miska na zupę, talony na dodatkową posiłek, naszywki z numerami). Materialność obozu koncentracyjnego wyraźna w treści i strukturze dzieł plastycznych wybrzmiewa równie silnie w fenomenie narracji Józefa Szajny zapisanej na setkach jednorazowych serwetek prezentowanych w ostatniej części wystawy. Artysta zgromadził sumę przemyśleń poświęconych najistotniejszym wartościom humanistycznym i intymnych wspomnień w formie dzieła o niezwykle kruchej formie, luźnej strukturze i niepoliczalnego z uwagi na rozproszenie jego poszczególnych elementów.

Tyflografika przestrzenna do projektu Józef Szajny do spektaklu „Akropolis”, premiera Teatr 13 Rzędów, Opole, 1962, tempera, ołówek, brystol, Muzeum Śląskie w Katowicach, fot. Aleksander Bartecki

Tyflografika przestrzenna do projektu Józef Szajny do spektaklu „Replika III”, premiera: IX Festival Mondial de Théâtre, Nancy, 1973, tusz, papier, Muzeum Śląskie w Katowicach, fot. Aleksander Bartecki

Widok wystawy „Ciężar ocalenia. Artyści po Auschwitz”, Muzeum Śląskie w Katowicach, fot. Aleksander Bartecki

Józef Szajna, dzieła z cyklu „Gęby” (1999-2005), depozyt Muzeum Śląskiego w Katowicach, fot. fot. Aleksander Bartecki

Przez kolejne części ekspozycji prowadzi audioprzewodnik z fragmentami wspomnień Wiesława Kielara, Mariana Kołodzieja, Jerzego Adama Brandhubera, Józefa Szajny, Bogdana Kolasińskiego, Victora Frankla, Marii Zarębińskiej-Broniewskiej, Heleny Dunicz-Niwińskiej, Tadeusza Borowskiego.

Scenariusz wystawy zainspirowała lektura niepublikowanych prywatnych zapisków Józefa Szajny, byłego więźnia KL Auschwitz-Birkenau i KL Buchenwald-Schönebeck I. Listy z obozów i pisane w drugiej połowie życia notatki w zestawieniu z autobiograficznym Dnem i twórczością plastyczną pozwoliły na nowo odczytać istotę materialności kompozycji malarskich i scenograficznych artysty, dynamikę reżyserowanych przez niego scen, kodyfikację i stylistykę skryptów teatralnych. Trzonem ekspozycji są nieupubliczniane dotąd rękopisy i korespondujące z ich treścią rysunki, kolaże i projekty scenograficzne Szajny. Wymienione dzieła wchodzą w dialog z podobnymi głosami wielu innych byłych więźniów, m.in. Mariana Kołodzieja, Jerzego Adama Brandhubera, Mieczysława Kościelniaka, Krystyny Żywulskiej, Franciszka Stryja.

Marian Kołodziej, „Maksymilian Kolbe”, instalacja, kolekcja Muzeum Narodowego w Gdańsku, fot. Aleksander Bartecki

Autor nieznany, figurki szachowe wykonane z chleba w Konzentrazionslager Auschwitz, 1940–1945, chleb, Muzeum Śląskie w Katowicach, fot. Aleksander Bartecki

Wystawa ma dwojakie przesłanie. W rzeczywistości, w której bezpośredni świadkowie wielu wydarzeń kluczowych dla naszej historii odeszli, trudno identyfikować się nam z narracjami filmowymi, literackimi i muzealnymi, podobnie, jak z wiedzą podręcznikową dotyczącą faktów sprzed kilkudziesięciu lat. Upływ czasu sprawia, że opowieści rodzinne wymierają, a zwyczaj ich przekazywania nie znajduje kontynuacji. Z tego względu osobiste zapiski i autobiograficzna twórczość uczestników zasługujących na pamięć wydarzeń zyskują coraz większą wartość dla naszego poczucia tożsamości. Mamy nadzieję, że zbliżenie się do przeżyć bezpośrednich świadków traumatycznych wydarzeń wpłynie również na uwrażliwienie widzów na temat konsekwencji długoterminowego stresu i wskazanie dróg wyjścia. Sensoryczny charakter ekspozycji ma w równym stopniu ułatwić zrozumienie obu tych problemów.