„Przepraszam za bałagan” Michaliny Bigaj w Zamku Królewskim na Wawelu

„O ile pożywienie stanowi pokarm dla ciała, o tyle refleksja nad nim, w szczególności zaś nad posiłkami o jakimś szczególnym, niekiedy odświętnym charakterze, może być wspaniałą pożywką dla intelektu”¹¹ C. Korsmeyer, Nasycić oczy, czyli o reprezentacjach smaków i jedzenia, [w:] Jedzenie w sztuce [katalog wystawy w Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie MOCAK], red. M.A. Potocka, M. Sobczyk, Kraków 2024, s. 24. ↩︎. Trudno nie zgodzić się z tą wypowiedzią amerykańskiej filozofki Carolyn Korsmeyer w kontekście projektu Michaliny Bigaj, prezentowanego w Zamku Królewskim na Wawelu.

Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, widok wystawy, elementy zastawy stołowej, fot. Adam Golec

Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, widok wystawy, elementy zastawy stołowej, fot. Adam Golec

Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, widok wystawy, czterometrowy stół ozdobiony za pomocą intarsji, fot. Adam Golec

Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, widok wystawy, elementy zastawy stołowej, fot. Adam Golec

Artystka zachęca nas bowiem do namysłu nad przyszłością jedzenia, jego rolą w budowaniu więzi społecznych, nad paradoksami współczesnego świata, w którym doświadczenie głodu współistnieje z wyrafinowanymi przyjemnościami kuchni molekularnej. Przedmiotem jej szczególnego zainteresowania jest zjawisko wymierania kulinarnego, polegające na znikaniu gatunków roślin i zwierząt spowodowanym ludzką zachłannością i niekontrolowanym konsumpcjonizmem. Artystka nadała swojemu projektowi tytuł „Przepraszam za bałagan”, odnosząc się w ten sposób do „bałaganu” wywołanego działaniami człowieka, zwłaszcza jego brakiem wrażliwości ekologicznej. Projekt składa się z dwóch komplementarnych części: performance’u i wystawy, odbywających się w Zamku. Uczestnicy performance’u zasiedli do uczty przy stole zaprojektowanym oraz wykonanym przez Michalinę Bigaj i spożywali potrawy ugotowane przez artystkę, podane na zastawie stołowej będącej także jej dziełem. Na stole i naczyniach artystka umieściła wizerunki roślin, zarówno tych, które już wyginęły, jak i tych, które, rosnąc dziko, czekają na swoje kulinarne wykorzystanie, choćby przez nią samą podczas wawelskiej uczty.

Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, widok wystawy, elementy zastawy stołowej, fot. Adam Golec

Michalina Bigaj, „Przepraszam za bałagan”, widok wystawy, elementy zastawy stołowej, fot. Adam Golec

Jak trafnie zauważyła Priscilla Parkhurst Ferguson: „Czasem, rozmawiając o jedzeniu, faktycznie rozmawiamy po prostu o jedzeniu. Ale równie często, mówiąc o jedzeniu, mówimy tak naprawdę o miłości i marzeniach, o oddaniu i odrazie, o ambicjach i obawach, o ideach i ideologii, o przyjemnościach i poglądach”²² Cyt. za: D. Koczanowicz, Pozycja smaku. Jedzenie w granicach sztuki, Warszawa 2018 (źródło: https://books.openedition.org/iblpan/4651 – dostęp 14.03.2026). ↩︎. Takie są intencje Michaliny Bigaj, która dyskretnie sugerowała uczestnikom performance’u tematykę konwersacji, choćby przez serwowanie im wody w kieliszkach o płytkiej czaszy. Artystka zakładała, że może konieczność ciągłego uzupełniania wody skłoni ich do refleksji nad drastycznym kurczeniem się jej zasobów i do rozwinięcia tego wątku w rozmowie. Temat rozmowy nie był jednak narzucony. Jej świadkami byli widzowie obecni na performance, ale zwiedzający wystawę także mogą jej wysłuchać za sprawą nagrania audio towarzyszącego ekspozycji. Na wystawie centralnym punktem jest czterometrowy stół ozdobiony przez artystkę roślinnymi ornamentami za pomocą intarsji, pokazujący jej kunszt i nawiązujący do prezentowanych na Wawelu zabytkowych mebli. W gablotach można podziwiać wybrane elementy zastawy stołowej: kieliszki, talerze i sztućce, dla których inspirację stanowiły wawelskie zbiory miśnieńskiej porcelany. Michalina Bigaj unika jednak dosłownych cytatów z kolekcji zgromadzonej na Zamku – jej naczynia są utrzymane w czarnym kolorze, co może być wyrazem chęci pożegnania się z pełną przepychu dworską kulturą ucztowania. Na naczyniach widać wyjątkowe, płaskorzeźbione detale naśladujące sierść tura, który wyginął na ziemiach polskich w XVII wieku. Tury trafiały tylko na stoły królów, a polowanie na nie było objęte królewskim monopolem. Czy zatem król Władysław Jagiełło, wprowadzając zakaz łowów, kierował się egoistycznymi pobudkami, czy może – jak fantazjuje artystka – był jednym z pierwszych propagatorów ochrony przyrody?

Projekt Michaliny Bigaj, zgodnie z jej intencją, nie daje gotowych odpowiedzi na postawione wyżej pytania. Wątek kulinariów został tu użyty jako pretekst do dyskusji o na pozór niepowiązanych ze sobą tematach, jak historia polskiej kuchni i współczesne globalne wyzwania żywnościowe. Jest to też opowieść o potencjale tkwiącym w historycznych obiektach i miejscu, jakim jest Wawel, którego nieoczywistą, kulinarną historię z powodzeniem eksploruje.