„Voices from Ukraine. Landscapes” w BWA Wrocław

Krajobraz to nie tylko przestrzeń.
To uczestnik, świadek i nośnik emocji.

Kateryna Aliinyk

Wystawa Landscapes to jedna z trzech – obok ekspozycji w Galerii Labirynt w Lublinie i BWA w Zielonej Górze – prezentacji postaw twórczych ukraińskich artystów i artystek wobec rosyjskiej inwazji, ujętych w ramach projektu Voices from Ukraine. Osadzenie jej w przestrzeni galerii BWA Wrocław Główny, znajdującej się na głównym dworcu kolejowym we Wrocławiu, jest nieprzypadkowe. Po wybuchu wojny w tym właśnie miejscu znalazły schronienie osoby uciekające z Ukrainy.

„Wojna uwrażliwiła nas na odczuwanie bólu razem z naszym otoczeniem” – mówi Katya Buchatska, ukraińska artystka, która maluje farbami zawierającymi ziemię zebraną na terenach okupowanych przez Rosjan. Na wystawie trudno jednak dostrzec figurę człowieka. Choć ekspozycja opowiada o jego relacji z naturą, jest on ledwie cieniem lub tylko częścią pejzażu. Kuratorka Marta Gendera, odwołując się do słów innej twórczyni – Kateryny Aliinyk – wyjaśnia, że tytułowe krajobrazy są nośnikiem emocji, ale też nadziei na odrodzenie kraju i myśli o upamiętnieniu tego, co utracone.

Karina Synytsia, „Paleontologia”, akryl na płótnie, 2024, fot. Alicja Kielan

Alevtina Kakhidze, „Zielnik”, okazy roślin zebrane w Ukrainie, od 2020, fot. Alicja Kielan

Wystawa w pierwszej części skupia się na prowadzonych przez twórców i twórczynie badaniach nieodwracalnych zmian i zbrodni dokonanych na rodzimym krajobrazie w trakcie rosyjskiej inwazji. Z wykorzystaniem narzędzi artystycznych dokumentują oni i one akty ekobójstwa, jak skutki wysadzenia przez Rosjan tamy i elektrowni w Nowej Kachowce w 2023 roku. Źródeł ingerencji w pejzaż dopatrują się już w okresie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, kiedy intensywna industrializacja wschodnich terenów Ukrainy objęła uprzemysłowienie stepów czy regulację Dniepru. Artystki i artyści tworzą zielniki, a przez mikroskopy przyglądają się mchom i porostom występującym na zagrabionych ziemiach.

Kateryna Aliinyk, od lewej: „Jadalne/niejadalne”, „Co jeszcze podać na stół”, olej na płótnie, 2024, dzięki uprzejmości galerii Jednostka, fot. Alicja Kielan

Katya Buchatska, „Świat nagrywa”, wideo, 7′, 2023, fot. Alicja Kielan

Karina Synytsia, „Skamieliny”, akryl na płótnie, 2024, fot. Alicja Kielan

Nikita Kadan, „Cień na ziemi”, rysunek węglem na papierze, 2025, fot. Alicja Kielan

Kateryna Pokora, „Prawdziwe morze”, 2024, fot. Alicja Kielan

Daryna Mamaisur, „Rzęsy i kryształki piasku”, instalacja, 2024-2025, fot. Alicja Kielan

W drugiej części wystawa koncentruje się na uczuciu solastalgii – cierpienia powodowanego degradacją krajobrazu. W pracach widać tęsknotę za naturą, obecnie zaminowaną, bombardowaną i niszczoną. Jednocześnie poprzez odniesienia do narodowych tradycji i wyobrażeń artystki i artyści budują nadzieję na przyszłość. Środowisko naturalne w ich ujęciu jest nie tylko świadkiem czy ofiarą wojny. Świat roślin może się odrodzić. Dostosować się do nowych warunków, a nawet ewoluować pod ich wpływem. Wystawie towarzyszy refleksja nad odnową i przyszłymi miejscami pamięci o wojnie w Ukrainie, których częścią stałaby się przyroda.

Yana Kononova, „Pielgrzymka”, z cyklu „Desperacje krajobrazu”, kolaż, 2023, fot. Alicja Kielan

Daryna Mamaisur, „Rzęsy i kryształki piasku”, instalacja, 2024-2025, fot. Alicja Kielan

Katya Buchatska, „Umbra ze Żdaniwki”, własna farba olejna na płótnie, 2022, fot. Alicja Kielan

Ważnym elementem wystawy jest mapa Ukrainy. Dzięki niej widzowie i widzki poznają tereny zagrabione lub odzyskane, miejsca, z których twórczynie i twórcy czerpią inspiracje i do których odwołują się w swoich pracach. Narrację o zniszczeniu i odrodzeniu wzmacnia zastosowanie w architekturze wystawy techniki opalania drewna, służącej jego konserwacji. W ten sposób motyw palenia ukazany jest nie tylko jako siła niszczycielska, ale i metoda hartowania ekosystemów.

W wystawie bierze udział trzynaścioro ukraińskich artystek i artystów. Posługują się one i oni tradycyjnymi mediami – malarstwem, rysunkiem, fotografią i filmem, ale sięgają też po nowe środki ekspresji i czerpią z procesów badawczych i eksperymentów formalnych.