25.05.2022

„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945” w Międzynarodowym Centrum Kultury w Krakowie

Tablice adresowe na kamienicy przy ulicy Sławkowskiej. Widoczny niemiecki napis „Haupt Strasse”, listopad 1939, autor zdjęcia nieznany, Narodowe Archiwum Cyfrowe
„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945” w Międzynarodowym Centrum Kultury w Krakowie
Tablice adresowe na kamienicy przy ulicy Sławkowskiej. Widoczny niemiecki napis „Haupt Strasse”, listopad 1939, autor zdjęcia nieznany, Narodowe Archiwum Cyfrowe

Kiedy decyzją Adolfa Hitlera Kraków został wyznaczony na stolicę Generalnego Gubernatorstwa i uznany za prastare miasto niemieckie, stał się miejscem jedynego w swoim rodzaju eksperymentu, związanego z przebudową i symbolicznym zagarnięciem przestrzeni. To jeden z tragicznych i mało zbadanych rozdziałów w historii miasta. Przez wiele lat o tym milczano — w czasach PRL temat był przez badaczy ignorowany, a przez cenzurę zakazany. Opowiada o tym wystawa „Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945”.

Międzynarodowe Centrum Kultury niemal od początku swojej działalności zajmuje się zagadnieniem kłopotliwego dziedzictwa, w tym także spuścizną Trzeciej Rzeszy. Pionierskie badania zapoczątkowało w 1994 roku wydanie książki Piotra Krakowskiego „Sztuka Trzeciej Rzeszy”. Później zorganizowano międzynarodową konferencję „Kłopotliwe dziedzictwo Trzeciej Rzeszy w Polsce” (2018), a także wydano książkę „Kłopotliwe dziedzictwo? Architektura Trzeciej Rzeszy w Polsce”(2020). Kolejnym, naturalnym krokiem jest wystawa, którą można będzie zobaczyć w Galerii MCK od 5 marca do 5 czerwca 2022 r. Celem wystawy jest nie tylko przedstawienie prób przebudowania Krakowa w czasie II wojny, uczynienia z niego Norymbergi Wschodu, ale przede wszystkim zachęta do refleksji nad współczesnym stosunkiem do niechcianego dziedzictwa.

Model dzielnicy rządowej na Dębnikach i Ludwinowie według projektu Huberta Rittera 1941, autor zdjęcia nieznany, Architekturmuseum der Technischen Universität München
Przebudowa gmachu Feniksa, lipiec 1942, fot. Ewald Theuergarten, Narodowe Archiwum Cyfrowe
Żydzi idący na przymusowe roboty obok Barbakanu 1941, autor zdjęcia nieznany Muzeum Krakowa
„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945”, widok wystawy, Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, fot. Paweł Mazur
„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945”, widok wystawy, Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, fot. Paweł Mazur
„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945”, widok wystawy, Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, fot. Paweł Mazur
„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945”, widok wystawy, Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, fot. Paweł Mazur
„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945”, widok wystawy, Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, fot. Paweł Mazur
„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945”, widok wystawy, Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, fot. Paweł Mazur
„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945”, widok wystawy, Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, fot. Paweł Mazur

Na wystawie prezentowane są plany urbanistyczne i infrastrukturalne, w tym najważniejsze projekty architektoniczne i ich realizacje, które miały zmienić przedwojenne polskie miasto we wzorowe miasto niemieckie. Kraków miał stać się najdalej wysuniętym na wschód przyczółkiem Tysiącletniej Rzeszy i jako stolica Generalnego Gubernatorstwa otrzymać nowy szlif urbanistyczny. Architektura została wykorzystana również jako narzędzie brutalnej i krwawej polityki wymierzonej w miasto i jego mieszkańców. Niszczono polskie elity, instytucje kulturalne i naukowe, rabowano dzieła sztuki. Likwidowano pomniki i polskie symbole narodowe, zmieniano nazwy własne placów i ulic, nadając im germańskie brzmienia. Nad nimi zaś unosiły się wszechobecne swastyki, z ulicznych głośników płynęły nazistowskie komunikaty.

Hitlerowcy rozszerzyli powierzchnię miasta, przebudowali i zmodernizowali system komunikacyjny, koleje i drogi. Rola stolicy tej pierwszej wschodniej kolonii wymagała stworzenia miejsca dla nowej, niemieckiej administracji — planowano budowę dzielnicy rządowej na Dębnikach czy dzielnicy administracyjnej na Błoniach, co wymagałoby zniszczenia kopca Kościuszki. W zachodniej części miasta powstała niemiecka dzielnica mieszkaniowa, a przy ulicy Królewskiej nowe osiedle przeznaczone dla rodzin wojskowych i urzędników. Duże zmiany dotknęły też Zamek Królewski na Wawelu i zabytkowe centrum Krakowa, gdzie tworzono eleganckie hotele, restauracje, kasyna, tereny rekreacyjne i sportowe dla niemieckiej społeczności, przede wszystkim dla rzeszy urzędników w mundurach.

„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945”, widok wystawy, Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, fot. Paweł Mazur
„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945”, widok wystawy, Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, fot. Paweł Mazur
„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945”, widok wystawy, Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, fot. Paweł Mazur
„Niechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945”, widok wystawy, Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, fot. Paweł Mazur
Projekt zabudowy wzdłuż Błoń, marzec 1942, rys. Georg Stahl, papier, ołówek, kredki, szkicówka, Archiwum Narodowe w Krakowie
Generalny plan rozbudowy Krakowa z wydzieleniem funkcji przestrzeni miejskich, uwzględniający dzielnicę rządową na terenie Dębnik i Ludwinowa, maj 1941, proj. Hubert Ritter, Architekturmuseum der Technischen Universität München

Architektura odgrywała również istotną rolę w realizacji Zagłady. Kraków jest jedynym miastem na świecie, na którego terenie Niemcy umieścili obóz koncentracyjny — KL Plaszow. Zlokalizowano go celowo na terenie dwóch cmentarzy żydowskich, w miejscu oddalonym o zaledwie kilka kilometrów od modernizowanego przez okupacyjne władze centrum.

Wystawie towarzyszy obszerny album, zbiór aktualnej wiedzy na temat dziedzictwa Trzeciej Rzeszy w Krakowie. Zebrany tu materiał jest efektem badań archiwalnych i terenowych prowadzonych przez zespół badawczy MCK pod kierunkiem prof. Jacka Purchli oraz ekspertów z innych krakowskich instytucji z Krakowa, ale też między innymi Berlina, Monachium, Warszawy, Wiednia i Wrocławia.

Przebudowa Wawelu. Skrzydło zachodnie, elewacja zewnętrzna (wschodnia), 1943, proj. i rys. Adolf Szyszko-Bohusz, Muzeum Architektury we Wrocławiu
Projekt zabudowy wzdłuż Błoń, marzec 1942, rys. Georg Stahl, papier, ołówek, kredki, szkicówka, Archiwum Narodowe w Krakowie

Wystawa została przygotowana we współpracy z Archiwum Narodowym w Krakowie, Narodowym Archiwum Cyfrowym, Muzeum–Miejscem Pamięci KL Plaszow oraz Duke University (USA). Materiały pochodzą m. in. z Zamku Królewskiego na Wawelu, Muzeum Narodowego w Krakowie, Muzeum Krakowa, Muzeum Architektury we Wrocławiu oraz Architekturzentrum Wien, Architekturmuseum der Technischen Universität München i kolekcji Bundesarchiv.

NEWSLETTER

Co piątek w Twojej skrzynce!


Stopka

WystawaNiechciana stołeczność. Architektura i urbanistyka Krakowa w czasie okupacji niemieckiej 1939-1945
MiejsceMiędzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie
Czas trwania5.03.-5.06.2022
Kuratorka / Kuratorprof. dr hab. Jacek Purchla, dr Żanna Komar, dr Monika Rydiger
FotografiePaweł Mazur
Strona internetowamck.krakow.pl/
Indeks

Zobacz też