Milan Knížák 1940-2026
26 lipca zmarł Milan Knížák, czeski artysta, muzyk, performer, członek ruchu Fluxus, pedagog, a także polityk sztuki, uznawany za jedną z najważniejszych postaci środkowoeuropejskiej awangardy powojennej.
Już na początku lat 60. odrzucił tradycyjne formy twórczości na rzecz działań efemerycznych, performansu i happeningu. W 1964 roku założył grupę Aktual, skupiającą artystów i nonkonformistów organizujących uliczne akcje, interwencje i eksperymenty na pograniczu sztuki i życia codziennego. Rok później został mianowany przez George’a Maciunasa dyrektorem Fluxus East, stając się głównym przedstawicielem międzynarodowego ruchu Fluxus w Europie Środkowo-Wschodniej. Organizował pierwsze koncerty Fluxusu i happeningi w Czechosłowacji, współpracując z czołowymi twórcami awangardy, takimi jak Ben Vautier, Alison Knowles, Dick Higgins czy Joseph Kosuth.
Twórczość Knížáka obejmuje szerokie spektrum mediów: performans, instalację, rzeźbę, malarstwo, kolaż, fotografię, poezję, architekturę, projektowanie oraz muzykę eksperymentalną. Jednym z jego najbardziej rozpoznawalnych cykli jest Broken Music, polegający na fizycznym przekształcaniu płyt gramofonowych poprzez ich cięcie, łamanie i ponowne składanie, dzięki czemu powstawały zarówno nowe obiekty artystyczne, jak i nieprzewidywalne kompozycje dźwiękowe. W swojej twórczości konsekwentnie zacierał granice między sztuką a codziennością, traktując działania artystyczne jako narzędzie społecznej prowokacji i krytyki zastanego porządku.
W latach 1990–1997 pełnił funkcję rektora Akademii Sztuk Pięknych w Pradze (AVU), a od 1999 do maja 2011 roku był dyrektorem Galerii Narodowej w Pradze. W tym czasie przeprowadził reorganizację tej instytucji, poprawił jej sytuację finansową, rozbudował przestrzenie wystawiennicze oraz nadzorował odbudowę części obiektów po powodzi z 2002 roku. Jednocześnie jego sposób zarządzania budził liczne kontrowersje – krytykowano go za autorytarny styl kierowania, konflikty z pracownikami i środowiskiem artystycznym oraz decyzje dotyczące programu wystaw i polityki zakupów.
Knížák był z najbardziej wyrazistych i polaryzujących postaci czeskiej kultury. Oprócz sporów związanych z działalnością Galerii Narodowej wielokrotnie wywoływał dyskusje swoimi ostrymi wypowiedziami na temat sztuki, polityki i życia publicznego. Dla jednych jest konsekwentnym obrońcą niezależności artystycznej i jednym z najwybitniejszych czeskich twórców współczesnych, dla innych – symbolem konfliktowego stylu zarządzania i kontrowersyjnych decyzji instytucjonalnych.
