„Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich” w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie

Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich to pierwsza w historii tak szeroka prezentacja dorobku artystycznego tej karpackiej społeczności. Obejmuje twórców uznanych, takich jak Andy Warhol, Epifaniusz Drowniak (Nikifor) czy Jerzy Nowosielski oraz artystki i artystów funkcjonujących dotąd poza głównym nurtem.

Łemkowie, zwani także Rusinami Karpackimi, to grupa etniczna od stuleci zamieszkująca zarówno północne, jak i południowe stoki głównego grzbietu Karpat. Wystawa przywraca widzialność ich twórczości, która przez lata pozostawała na marginesie dominujących narracji o sztuce europejskiej. Udowadnia, że sztuka Łemków/Rusinów Karpackich nie jest folklorystyczną ciekawostką, lecz żywą, autonomiczną i wielowymiarową częścią kultury – zdolną do prowadzenia dialogu zarówno z duchowym dziedzictwem Karpat, jak i ze współczesną estetyką.

Jerzy Nowosielski, „Cerkiew”, „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Rzeźby Grzegorza Pecuchy, „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Dawid Zdobylak, „Czarownica”, „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Fragment ikony „Posledny sud”, XVI w., „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Dezider Milly, „Podwieczór”, 1970, „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Julia Chomka, krywulka, lata 30. XX w., „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Vojtech Erdélyi, „Podwieczór”, lata 20. XX w., „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Milan Bandurčin, „Akwarium”, 2011, „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Widok wystawy, „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Widok wystawy, „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Ekspozycja obejmuje szeroki geograficzny kontekst – od Polski, Słowacji, Węgier i Serbii, przez Czechy, Rumunię, Ukrainę i Chorwację, po diasporę w Stanach Zjednoczonych. W tym świetle słynne słowa Andy’ego Warhola „I’m from nowhere” nabierają nowego sensu: mówią o tożsamości, która potrafi trwać ponad granicami i zmieniającymi się miejscami.

Istotnym tłem tej historii są doświadczenia przymusowych migracji, asymilacji, obozu w Talerhofie oraz akcji „Wisła”. Pamięć o tych traumatycznych wydarzeniach powraca w pracach artystek i artystów oraz w przedmiotach codziennego użytku pochodzących z łemkowskich/rusińskich domów. W przestrzeni wystawy stają się one żywymi świadkami historii oraz znakami trwania wspólnoty, która – mimo rozproszenia – potrafiła zachować swój język, tożsamość i pamięć.

Widok wystawy, „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Widok wystawy, „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Dorota Nieznalska, „PRZEMOC I PAMIĘĆ. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej rodziny oraz tych, którzy w 1947 roku doświadczyli przymusowych wysiedleń w ramach Akcji Wisła)”, 2018, „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Dorota Nieznalska, „PRZEMOC I PAMIĘĆ. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej rodziny oraz tych, którzy w 1947 roku doświadczyli przymusowych wysiedleń w ramach Akcji Wisła)”, 2018, „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, fot. Przemysław Walczak

Wystawa czasowa Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich przełamuje wieloletnią ciszę i ujawnia wykluczenia obecne w historii instytucjonalnego oglądu sztuki. Przywracając głos tym, którym przez dekady go odmawiano, pokazuje, że dziedzictwo Łemków/Rusinów Karpackich nie tyle powraca, ile konsekwentnie trwa – mimo prób jego unieważnienia i asymilacji – jako żywy element współczesnej kultury.