10.08.2018

„Czerwona materia. Nadia Léger” w Muzeum Sztuki w Łodzi

Nadia Léger, „Naissance de Mouvement (Envol I) [Narodziny ruchu (Wzlot I)]”, 1922–1968, olej, płótno, 92 x 73 cm / © Estate of Nadia Léger, Francja
„Czerwona materia. Nadia Léger” w Muzeum Sztuki w Łodzi
Nadia Léger, „Naissance de Mouvement (Envol I) [Narodziny ruchu (Wzlot I)]”, 1922–1968, olej, płótno, 92 x 73 cm / © Estate of Nadia Léger, Francja

Czerwona materia jest motywem, który na płótnach Nadii Léger (Wandy Chodasiewicz-Grabowskiej) powraca w różnych formach. Często chodzi o materiał: kotarę rozwijającą się w tle portretów bądź ubranie przedstawionej postaci. Wizualnie konotuje rewolucję, będąc jednocześnie wyraźnym sygnałem opowiedzenia się artystki po stronie komunizmu. Czerwona materia wpisuje się w imaginarium rewolucyjne, co zaobserwować można na przykład w poezji Włodzimierza Majakowskiego, gdzie powiewa na rewolucyjnych sztandarach, przywołując jednocześnie skojarzenia z otwartą raną („Tobie, / wyśmiana / ujadaniem baterii, językami bagnetów / pokąsana pstro – / jak łachman postrzępiony / czerwonej materii / ody tryumfalne / O!”).

Wystawa to swoista podróż Nadii Léger przez konteksty historyczne i polityczne, kluczowe dla przemian w dwudziestowiecznych ruchach awangardowych i twórczości samej artystki. Nadia Léger jest więc rodzajem intrygującego przypadku twórczyni czerpiącej inspirację z burzliwych politycznie czasów, w których dane jej było żyć.

Urodzona na terenie obecnej Białorusi Wanda Chodasiewicz (1904–1983) pobierała nauki u Władysława Strzemińskiego w smoleńskim oddziale założonej przez Kazimierza Malewicza w Witebsku akademii suprematystycznej. W 1921 roku przyjechała do Warszawy i, ubiegając się o przyjęcie na studia na warszawskiej ASP, zadeklarowała polskie pochodzenie. W 1923 roku wyszła za mąż za artystę-malarza Stanisława Grabowskiego, wraz z którym w 1925 roku wyjechała do Paryża. Z tego czasu pochodzą pokazywane na ekspozycji prace Grabowskich inspirowane puryzmem Amédée Ozenfanta, który wraz z Fernandem Légerem nauczał w paryskiej Académie Moderne.

Nadia Petrova (Nadia Léger), „Marchande de poissons (Sprzedawczyni ryb)”, 1950, olej, płótno, 130 x 96 cm / © Estate of Nadia Léger, Francja
Nadia Léger, „Staline et la pionniere (Stalin i pionierka)”, 1953, olej, płótno, 162 x 130 cm / © Estate of Nadia Léger, Francja
Nadia Petrova (Nadia Léger), „Nature morte aux bottes (Martwa natura z butami)”, 1950, olej, płótno, 91 x 70 cm / © Estate of Nadia Léger, France
Nadia Petrova (Nadia Léger), „Maternité (Macierzyństwo)”, 1950–52, olej, płótno, 162 x 130 cm / © Estate of Nadia Léger, Francja
Reprodukcja obrazu Nadii Léger „Autoportrait (Autoportret”), 1941 na zaproszeniu z Muzeum Fernada Légera w Biot / Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza, Warszawa
Nadia Léger, „Naissance de Mouvement (Envol I) [Narodziny ruchu (Wzlot I)]”, 1922–1968, olej, płótno, 92 x 73 cm / © Estate of Nadia Léger, Francja
Zdjęcie Stanisława Londyńskiego z otwarcia wystawy Stanisława Grabowskiego w Galerie Zak w Paryżu, 1929. Od lewej: August Zamoyski, Michel Seuphor, Wanda Chodasiewicz-Grabowska (Nadia Léger), Jan Brzękowski, Piet Mondrian, Florence Henri, H
Zdjęcie z pracowni Fernanda Légera w Académie Moderne (104 Boulevard de Clichy, Paryż), u góry po lewej: Nadia Léger wraz z córką Wandą, ok. 1952 / © Estate of Nadia Léger, Francja

Pierwsza część wystawy poświęcona zostanie kontekstom związanym z powstaniem w Łodzi Międzynarodowej Kolekcji Sztuki Nowoczesnej grupy a.r.. „Ogromną większość obrazów zebrałem sam, ale w wielu wypadkach dużą rolę odegrała Wanda Chodasiewicz-Grabowska, która jako uczennica Légera i Ozenfanta miała z nimi bliższy kontakt”. Poeta Jan Brzękowski poświadcza w ten sposób często pomijany, bądź minimalizowany wkład, jaki mieszkająca już wówczas we Francji artystka miała w tworzenie kolekcji grupy a.r.. W tym samym okresie – pod koniec lat 20. XX wieku – Grabowska była również inicjatorką powstania typowego dla tamtego okresu awangardowego periodyku, łączącego środowiska artystów z różnych krajów, „L’Art Contemporain – Sztuka Współczesna”. W połowie lat 30. artystka nie tylko tworzyła prace inspirowane dorobkiem surrealistów, lecz podobnie jak wielu z nich zaangażowała się w komunizm.

Druga część ekspozycji wskaże na konsekwencje owego zaangażowania i skoncentruje się na okresie powojennym. W 1952 roku płótno Pokój pokazane zostało na Wystawie współczesnej plastyki francuskiej w CBWA „Zachęta”, zestawiającej artystów modernistycznych z twórcami zaangażowanymi w realizm socjalistyczny. Obraz ten sygnowany jest nazwiskiem Petrova, co jest wynikiem utożsamienia się autorki ze Związkiem Radzieckim, które odzwierciedla się również w przechodzeniu z pozycji awangardowych na socrealistyczne.

Ostatnia część wystawy skupi się z jednej strony na intensyfikacji politycznego zaangażowania Nadii Léger w komunizm, jej działaniach kuratorskich po obu stronach żelaznej kurtyny (w tym propagowaniu twórczości drugiego męża, Fernanda Légera: budowa poświęconego mu muzeum w Biot, organizacja wystaw monograficznych w Moskwie w 1963 i Warszawie w 1971 roku), z drugiej – wypracowywaniu własnego stylu, paradoksalnej syntezy społecznego zaangażowania z tradycją suprematystyczną. Ten późny powrót do Malewicza wiąże się przede wszystkim z rozpoznaniem pod koniec lat 50. jego twórczości na Zachodzie. Artystka ogłosiła się wówczas uczennicą dwóch ikon awangardy – Malewicza i Légera.

„Czerwona materia. Nadia Léger”, widok wystawy, fot. Piotr Tomczyk
„Czerwona materia. Nadia Léger”, widok wystawy, fot. Piotr Tomczyk
„Czerwona materia. Nadia Léger”, widok wystawy, fot. Piotr Tomczyk
„Czerwona materia. Nadia Léger”, widok wystawy, fot. Piotr Tomczyk

Kwintesencją dorobku artystki jest wykonany w latach 60. XX wieku cykl mozaik, przedstawiających ludzi zasłużonych dla komunizmu i Związku Radzieckiego: słynnych działaczy, radzieckich kosmonautów, postaci ikonicznych (Lenin i Stalin). W jej własnym rozpoznaniu Léger wypracowuje wówczas swój odrębny styl. Monumentalny cykl prac zostaje wysłany w 1972 roku z Paryża do Moskwy pociągiem. Nadia przekazuje mozaiki w ręce ówczesnej radzieckiej minister kultury – Jekateriny Furcewej. Wysłany do Moskwy pociąg z mozaikami przez kilka lat stoi na bocznicy. Ostatecznie trafiają one w kilka, jak może się zdawać, przypadkowych lokalizacji. Kilkanaście mozaik wyjeżdża do Dubnej – miasta pod Moskwą, znanego przede wszystkim z powodu mieszącego się w nim instytutu fizyków jądrowych. Wyeksponowane w przestrzeni publicznej, wyglądają raczej jak cień zakrojonego na szeroką skalę projektu. Na wystawie w Muzeum Sztuki będzie można zobaczyć zdjęcia mozaik wykonane przez Ivana Erofeeva.

NEWSLETTER

Co piątek w Twojej skrzynce!


Stopka

ArtystaNadia Léger (Wanda Chodasiewicz-Grabowska, Nadia Petrova), Fernand Léger, Stanisław Grabowski, Amédée Ozenfant, Lech Kunka, Ivan Erofeev, Konstanty Gordon
WystawaCzerwona materia. Nadia Léger
MiejsceMuzeum Sztuki w Łodzi, ms1
Czas trwania25.05–9.09.2018
KuratorEwa Opałka, Karolina Zychowicz
Strona internetowamsl.org.pl
Indeks

Zobacz też