21.09.2022

„Białoszewski nieosobny” w Muzeum Woli w Warszawie

Ludmiła Murawska i Miron Białoszewski w tramwaju, fot. Marek Piasecki, 1959, J. Turowicz-Piasecki, Fundacja Archeologia Fotografii
„Białoszewski nieosobny” w Muzeum Woli w Warszawie
Ludmiła Murawska i Miron Białoszewski w tramwaju, fot. Marek Piasecki, 1959, J. Turowicz-Piasecki, Fundacja Archeologia Fotografii

Mironowi Białoszewskiemu poświęcono wiele książek, prac naukowych, projektów artystycznych czy filmów. Wystawa w Muzeum Woli pokazuje jego życie i twórczość w nowy sposób. Opowiada o sieci artystycznych inspiracji i relacjach Białoszewskiego z innymi twórcami działającymi w Warszawie lat 40., 50. i 60. Ich sylwetki przedstawia wystawa Białoszewski nieosobny.

widok wystawy, fot. Marcin Sieczka
widok wystawy, fot. Marcin Sieczka
widok wystawy, fot. Marcin Sieczka

W setną rocznicę urodzin Mirona Białoszewskiego w Muzeum Woli otworzyła się wystawa Białoszewski nieosobny. To próba nowego spojrzenia na życie i twórczość Białoszewskiego przez pryzmat artystycznych i prywatnych relacji między artystami w środowisku teatru niezależnego funkcjonującego w Warszawie i okolicach w latach 40., 50. i na początku 60. XX wieku. Ponad dwie dekady działań Mirona w teatrze okupacyjnym, Teatrze na Tarczyńskiej i wreszcie w Teatrze Osobnym zostały w Muzeum Woli opowiedziane poprzez postaci współtwórców sztuk i przyjaciół, dziś w dużej mierze zapomnianych artystów: Bogusława Choińskiego, Stanisława Swena Czachorowskiego, Ludwika Heringa, Ludmiły Murawskiej, Leszka Solińskiego, Lecha Emfazego Stefańskiego i innych. Na wystawie zaprezentowano rękopisy utworów i programów teatralnych, plakaty, projekty i szkice, elementy scenografii, kostiumy i rekwizyty, wycinki prasowe, a także wybór unikalnych fotografii. Składają się na obraz niezależnego środowiska twórczego o ogromnej sile oddziaływania.

Teatr Osobny. Ludmiła Murawska jako Kleopatra, fot. Edward Hartwig, 1961, Narodowe Archiwum Cyfrowe
Teatr Osobny. Ludmiła Murawska jako Rachela przed spektaklem Wesele. Na drugim planie od lewej Ludwig Hering, Miron Białoszewski, fot. Edward Hartwig, 1961, Narodowe Archiwum Cyfrowe
Teatr Osobny. Ludmiła Murawska jako Kleopatra, fot. Edward Hartwig, 1961, NAC

Teatr niezależny
Białoszewski w latach 40.-60. XX w. był blisko związany z grupami performatywnymi działającymi w Warszawie i okolicy. Początki jego twórczości to teatr okupacyjny zapoczątkowany przez Stanisława Swena Czachorowskiego, następnie działał w grupach spotykających się tuż po wojnie w Kobyłce (u Stanisława Swena Czachorowskiego) i Zielonce (u Bogusława Choińskiego). W latach 50. Białoszewski współtworzył Teatr na Tarczyńskiej, założony z inicjatywy Lecha Emfazego Stefańskiego. I choć w bramie przy Tarczyńskiej „panowały nastroje starej, czynszowej kamienicy pachnącej praniem, stęchlizną”, teatr szybko stał się miejscem modnym. Wśród widowni, czasem aż stuosobowej, można było spotkać Krzysztofa Komedę, Juliana Przybosia, Henryka Stażewskiego. Prasa zagraniczna postrzegała grupę jako polskich surrealistów, futurystów albo bitników. Teatr powstawał oddolnie, metodą chałupniczą, wejście nie było biletowane, rozdawano zaproszenia. Grupa, na przekór powojennej biedzie i opresji politycznej, działając na obrzeżach kultury oficjalnej, robiła „COŚ bez cenzury, miejsca, pieniędzy” (Ludmiła Murawska). Tworzono z tego, co pod ręką: kartonów, szmat, pudełek, skrzynek, desek do prasowania, tac znalezionych na śmietniku. Samodzielnie robione programy teatralne, lalki, własnoręcznie barwione materiały – tak powstawała nisza swobody twórczej w czasach socrealizmu.
Po rozpadzie grupy Białoszewski wraz z Ludwikiem Heringiem i Ludmiłą Murawską stworzył Teatr Osobny we własnym mieszkaniu na placu Dąbrowskiego, gdzie mieszkał z malarzem Leszkiem Solińskim. Teatr Osobny funkcjonował w latach 1958-63.

Teatr Osobny. Ludmiła Murawska jako Ofelia, Miron Białoszewski jako Hamlet, fot. Edward Hartwig, 1961, Narodowe Archiwum Cyfrowe
Ludmiła Murawska, Portret Mirona Białoszewskiego, 1969, Muzeum Warszawy

Miron w sieciach relacji
Do Białoszewskiego przylgnęło określenie „poeta osobny”, ale jego twórczość zawsze wyrastała z „potrzeby wspólnoty, istnienia poprzez ludzi, w ludziach, z ludzi czerpania” (Hanna Kirchner). Miron żył i tworzył w gęstej sieci artystycznych inspiracji i bliskich relacji. Nieprofesjonalne, alternatywne grupy twórcze i biografie ich uczestniczek i uczestników układają się w portret Białoszewskiego nieosobnego. Wiele z tych artystek i artystów niesłusznie pozostaje do dziś w cieniu Mirona, a wystawa w Muzeum Woli chce przywrócić te nietuzinkowe postaci pamięci Warszawiaków i Warszawianek.

widok wystawy, fot. Marcin Sieczka
widok wystawy, fot. Marcin Sieczka
widok wystawy, fot. Marcin Sieczka

Realia powojennej Warszawy
Artyści tworzyli w czasach okupacji, a potem stalinizmu, w epoce doktryny socrealistycznej. W czasach skrajnej biedy, głodu, inwigilacji, w zniszczonych, zimnych prywatnych mieszkaniach lub przeludnionych lokalach z przydziału. Miejsca te stanowiły enklawy wolności i twórczych praktyk na obrzeżach oficjalnej kultury. Układają się one w historię (pod)warszawskich nisz: prywatnych mieszkań przekształcanych w teatry i galerie sztuki, powojennego miasta widzianego oczami grup i tożsamości mniejszościowych, które reprezentowali artyści współpracujący z Białoszewskim i on sam.

NEWSLETTER

Co piątek w Twojej skrzynce!


Stopka

Artystka / ArtystaMiron Białoszewski
WystawaBiałoszewski nieosobny
MiejsceMuzeum Woli
Czas trwania30.06 – 11.12.2022
Kuratorka / KuratorAgnieszka Karpowicz, Magdalena Staroszczyk
Strona internetowamuzeumwoli.muzeumwarszawy.pl/wystawa/bialoszewski-nieosobny/
Indeks

Zobacz też